بررسی تابعیت عقد از قصد در معاملات بانکی

نوع مقاله: علمی - پژوهشی (حقوق مالی اسلامی)

نویسندگان

1 استادیار فقه و مبانی حقوق دانشگاه امام صادق علیه السلام، تهران، ایران

2 دانشجوی دکترای تخصصی فقه و مبانی حقوق پردیس فارابی دانشگاه تهران، تهران، ایران

چکیده

یکی از مسائل مهم اقتصادی در جامعه اسلامی، مسأله معاملات بانکی بوده که با چالش‌ها و مشکلات زیادی روبرو می‌ّباشد. از بحث­های مهمی که در این زمینه مورد توجه بوده و جامعه به آن نیاز دارد، میزان تبعیت معاملات بانکی از قصد متعاملین است. از آنجا که فقهای شیعه همه عقود را تابعی از قصد متعاملین و ذیل قاعده مشهور «العقود تابعة للقصود» می‌دانند، سؤال اصلی این است که ملاک و معیار در معاملات بانکی، قصد استعمالی طرفین است یا قصد انشائی. و چون ممکن است هر یک از دو طرف معامله به‌طور کامل به عقود شرعی واقف نباشند، حکم وضعی این عقد چیست. در این تحقیق که به روش توصیفی- تحلیلی نگاشته شده، تلاش به بررسی قاعده فقهی مذکور و تطبیق آن با معاملات بانکی امروزی شده است و آنچه به‌نظر می‌رسد آن است که در صورت عدم‌وجود قرینه عقد، تابعی از قصد استعمالی و نه واقعی متعاملین می‌باشد. لذا با توجه به‌ بررسی قاعده مذکور و معاملات بانکی رایج، امضای قراردادهای بانکی تنظیم شده که جایگاه متعاملین را معیّن نموده است در صحت قرارداد و حل این مشکل کفایت می‌کند.

کلیدواژه‌ها


آخوندخراسانى، محمدکاظم بن حسین (1409ق). کفایة الأصول (چاپ اول). قم: مؤسسه آل‌البیت علیهم‌السلام.

اصفهانى، محمدحسین (1429ق). نهایة الدرایة فی شرح الکفایة (چاپ دوم). بیروت: مؤسسه آل‌البیت علیهم‌السلام لاحیاء التراث‏.

امامی، حسن (بی‌تا). حقوق مدنی (چاپ ششم). تهران: اسلامیه.

انصارى، مرتضى بن محمدامین (1428ق). فرائد الأصول(چاپ نهم). قم: مجمع الفکر الاسلامی.

بجنوردى، سیدحسن بن آقا‌بزرگ ‌موسوی (1419ق). القواعد الفقهیة(چاپ اول). قم: نشر الهادی.

بحرانى، محمدسند (1428ق). فقه المصارف و النقود (چاپ اول). قم: مکتبه فدک.

تستری، اسدالله (بی‌تا). مقابس الانوار. قم: مؤسسه آل‌البیت علیهم‌السلام.

حائری‌یزدی، عبدالکریم (1406ق). دررالفوائد. قم: دارالتفسیر.

حسینى‌میلانى، على (1428ق). تحقیق الأصول (چاپ دوم). قم: الحقایق.

محمدی، مهدی؛ سعدی، حسینعلی، و عسکری، محمدمهدی (1394). مطالعه و تحلیل تطبیقی الگوی تکافل بر اساس فقه امامیه. دوفصلنامه تحقیقات مالی اسلامی، 5(1)، 65-88.

موسوی‌خمینی، سیدروح‌الله (1407ق). البیع. تهران: وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی.

موسوی‌خمینى، سیدروح‌الله (1418ق). تنقیح الأصول (چاپ اول). تهران: مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی(ره).

خویی، ابوالقاسم (1410ق). مصباح الفقاهه. قم: غدیر.

خویى، ابوالقاسم (1417ق). محاضرات فی‌أصول الفقه(جلد یکم، چاپ چهارم)، قم: انصاریان.

راغب‌اصفهانی، حسین‌بن‌محمد (1404ق). مفردات الفاظ قرآن (چاپ دوم). تهران: دفتر نشر کتاب.

شهیدثانی، زین الدین بن‌علی (1410ق). الروضه البهیه فی شرح اللمعه الدمشقیه. قم: داوری.

صدر، محمدباقر (1417ق). بحوث فی علم الأصول(چاپ سوم). قم: مؤسسه دائره المعارف فقه اسلامی بر مذهب اهل بیت علیهم السلام‏.

طباطبایی، محمدحسین (بی­تا). نهایه الحکمه (چاپ دوازدهم). قم: مؤسسه نشر اسلامی.

عاملى، شهیدثانى (1410ق). الروضة البهیة فی شرح اللمعة الدمشقیة (چاپ اول). قم: داورى.

عراقى، ضیاءالدین (1417ق). نهایة الأفکار (چاپ سوم). قم: دفتر انتشارات اسلامی.

غروی‌اصفهانی، محمدحسین (1418‌ق). حاشیه المکاسب. قم: دار المصطفی لاحیاء التراث.

محقق‌داماد، مصطفی؛ قنواتی، جلیل؛ وحدتی‌شبیری، حسن؛ و عبدی‌پور، ابراهیم (1392). حقوق قراردادها در فقه امامیه (چاپ پنجم). تهران: سازمان مطالعه و تدوین کتب علوم انسانی دانشگاه‌ها.

مراغى، سیدمیر عبدالفتاح بن على‌حسینى (1417ق). العناوین الفقهیة (چاپ اول). قم: دفتر انتشارات اسلامى وابسته به جامعه مدرسین حوزه علمیه قم.

مظفر، محمدرضا (1387). أصول الفقه (با تعلیقه زارعى)(چاپ پنجم). قم: بوستان کتاب.

منتجب‌الدین، علی بن عبیدالله بن بابویه الرازی (1408ق). الأربعون حدیثا عن أربعین شیخا من أربعین صحابیا فی فضائل الإمام أمیر المؤمنین علیه السلام (للرازی) (چاپ اول). قم: مدرسة الإمام المهدى عجل الله تعالى فرجه الشریف.

نائینى، محمدحسین (1376). فوائد الاُصول (جلد2). قم: مؤسسة النشر الاسلامی.

نراقى، مولى احمد بن محمد مهدى (1417ق). عوائد الأیام فی بیان قواعد الأحکام (چاپ اول). قم: انتشارات دفتر تبلیغات اسلامى حوزه علمیه قم.

هاشمی‌شاهرودی، سیدمحمود (1391). درسنامه اصول فقه (چاپ اول). قم: بنیاد فقه و معارف اهل بیت علیهم‌السلام.