پویایی‌های نظری تحلیل بهره و ربا در اندیشه اقتصادی متفکران مدرسی (قرن 12 تا17)؛ رهیافت هایی برای اقتصاد اسلامی

نوع مقاله : علمی - پژوهشی (بانکداری اسلامی)

نویسندگان

1 دستیار پژوهشی، دانشکده معارف اسلامی و اقصتاد دانشگاه امام صادق علیه السلام

2 دانشیار دانشکده معارف اسلامی و اقتصاد دانشگاه امام صادق علیه السلام

10.30497/ifr.2022.241941.1673

چکیده

مطالعه زمینه‌های شکل‌گیری نهادهای اقتصادی و همچنین پویایی‌های نظری تحلیل آن در مواجهه یک اندیشه دینی می‌تواند دلالت‌های قابل‌توجهی برای اقتصاد و مالیه اسلامی داشته باشد. برای این منظور این مطالعه به بررسی پویایی‌های نظری تحلیل بهره و ربا در اندیشه متفکران مدرسی می‌پردازد و دلالت‌های آن را برای اقتصاد اسلامی را موردبررسی قرارمی دهد. نتایج این پژوهش نشان می‌دهد که متفکران مدرسی نخستین از دو رویکرد سابژکتیو و آبژکتیو و نیز از دو شیوه مکانیکی و غایت نگر برای تحلیل ربا استفاده کرده‌اند. بااین‌وجود عواملی همچون گذار از صورت‌گرایی،افراط در نگرش غایت نگر، تحول جهان‌بینی و مواجهه عصری با احکام شریعت سبب گردید تا تحلیل ربا در اندیشه مدرسی چرخش قابل‌توجهی به سمت تحلیل‌های غایت نگر و سابژکتیو بنماید و بر این اساس انقلاب نظری تحلیل ربا در اندیشه مدرسی رغم بخورد. این انقلاب زمینه ساز گردش تحلیل های دینی از پدیده های اقتصادی به سمت تحلیل های مدرن شد. متفکرین مدرسی فهم قابل‌توجهی از تمایز بهره و ربا داشتند و بر این اساس بهره را عایدی تحمیل‌شده توسط عوامل برون‌زا تلقی می‌کردند و بر این اساس سه مؤلفه ضرر، توقف سود و مخاطره را به‌عنوان زمینه‌های اصلی اخذ بهره معرفی کردند. درنهایت نیز توجه به تحلیل و موضوع شناسی ربا به‌مثابه یک مأموریت برای متفکر دینی، توجه به رویکردهای تحلیلی سابژکتیو برای فهم انسانی از پدیده‌ها و نیز کاربست رویکرد غایت نگر در کنار رویکرد مکانیکی و ایجاد زمینه ورود هنجارهای دینی به تحلیل برای اقتصاد و مالیه اسلامی ازجمله مهم‌ترین دلالت‌های این مطالعه برای اقتصاد و مالیه اسلامی به‌حساب می‌آید.

کلیدواژه‌ها

  • تاریخ دریافت: 14 مهر 1400
  • تاریخ بازنگری: 04 بهمن 1400
  • تاریخ پذیرش: 02 بهمن 1400
  • تاریخ اولین انتشار: 02 بهمن 1400